Waarom AI zo vaak de '–' dash gebruikt: Een gids voor correct gebruik
Het viel me laatst pas op
Je kent het vast wel. Je vraagt ChatGPT om een tekst te schrijven, en wat krijg je terug? Een lap tekst vol met die opvallende streepjes. Overal zie je ze staan, die langere streepjes die ergens tussen een komma en een gedachtestreepje in lijken te zweven. En eerlijk is eerlijk: het ziet er best netjes uit. Professioneel zelfs. Maar klopt het eigenlijk wel?
Ik begon me dit pas af te vragen toen ik een brief aan het nakijken was die een collega met behulp van AI had geschreven. De tekst las prima, maar er zat iets raars in. Ik telde maar liefst zeven van die streepjes in een tekst van nog geen vierhonderd woorden. Toen ik er een paar verving door komma's of dubbele punten, voelde de tekst opeens een stuk natuurlijker aan.
Dat bracht me tot de vraag: waar komt die neiging van AI eigenlijk vandaan? En belangrijker nog: hoe hoort het eigenlijk in het Nederlands?
Eerst even dit: we hebben drie soorten streepjes
Voordat we verder gaan, is het handig om te weten dat er niet één soort streepje bestaat. In de typografie onderscheiden we er drie, en ze hebben elk hun eigen functie.
Het koppelteken (-)
Dit is het kortste streepje, en waarschijnlijk degene die je het vaakst gebruikt zonder erbij na te denken. Je vindt hem in samenstellingen zoals e-mail, sociaal-economisch of twee-onder-een-kapwoning. Het koppelteken verbindt delen van een woord met elkaar. Simpel, doeltreffend, en al heel lang onderdeel van ons schrift.
De en-dash (–)
Dit streepje is iets langer. Je gebruikt het vooral voor reeksen en bereiken: 1990–2000, maandag–vrijdag, Amsterdam–Rotterdam. Maar het kan ook dienen als gedachtestreepje, om een onverwachte wending in een zin aan te geven. In dat geval zet je er aan beide kanten een spatie omheen.
De em-dash (—)
De langste van het stel. In het Engels is dit streepje ontzettend populair. Je ziet het in boeken, artikelen en zelfs tweets. In het Nederlands komt het veel minder voor. Wij geven traditoneel de voorkeur aan de en-dash of gebruiken gewoon een komma. Maar als je een krachtige onderbreking wilt, kan de em-dash z'n werk doen.
Het probleem is dat de meeste mensen deze streepjes door elkaar halen. Of erger nog: ze gebruiken gewoon het min-teken op het toetsenbord en laten het daar bij. Tekstverwerkers corrigeren dit soms automatisch, maar niet altijd.
Even terug in de tijd
Het gebruik van streepjes is geen moderne uitvinding. Al in de negentiende eeuw gebruikten schrijvers lange streepjes om dialogen te markeren of om gedachtesprongen aan te geven. Denk aan de Victoriaanse romans waar personages werden onderbroken door ingelaste gedachtes, vaak afgebakend door lange strepen.
In het Nederlands ontwikkelde zich een andere traditie. Wij kregen het koppelteken voor onze lange samenstellingen (waar het Engels vaak twee losse woorden schrijft) en de en-dash voor bereiken en wendingingen. De em-dash bleef vooral een import uit het Engels, en werd in formele Nederlandse teksten spaarzaam toegepast.
Dit is belangrijk om te begrijpen, want AI-modellen worden grotendeels getraind op Engelstalige teksten. En in het Engels is de em-dash een perfect normale keuze. Het wordt daar gezien als modern, dynamisch en efficiënt.
Waarom AI zo dol is op die streepjes
Nu komen we bij de kern van de zaak. Waarom plaatst AI die dashes op plekken waar wij gewoon een komma of dubbele punt zouden gebruiken?
Er zijn een paar redenen.
Ten eerste: het is een veilige keuze. Een dash kan van alles betekenen. Het kan een bijzin inleiden, een contrast aangeven, een opsomming introduceren of gewoon een pauze markeren. Als je niet precies weet welk leesteken het beste past, is de dash een vrij neutrale optie. AI-modellen maken geen bewuste stijlkeuzes zoals mensen dat doen. Ze voorspellen patronen op basis van trainingsdata. En als de dash in die data vaak voorkomt, zal het model hem ook vaak gebruiken.
Ten tweede: het komt uit het Engels. Zoals gezegd wordt AI voor een groot deel getraind op Engelstalige bronnen. In het Engels is het gebruik van dashes volkomen normaal, zelfs in professionele en academische teksten. Het model neemt die gewoonte over, ook als het in een andere taal schrijft.
Ten derde: het oogt professioneel. Zinnen met dashes hebben iets vloeiends. Ze geven de tekst een bepaald ritme. Voor een taalmodel dat probeert om "goed" te schrijven, is dat aantrekkelijk.
Het resultaat is dat je in door AI geschreven Nederlandse teksten opvallend vaak dashes tegenkomt. Niet per se verkeerd, maar ook niet helemaal hoe wij het gewend zijn.
Hoe hoort het dan in het Nederlands?
Laten we het even praktisch maken. Wanneer gebruik je welk streepje?
Het koppelteken gebruik je voor:
- Samenstellingen: havo-vwo, Noord-Holland, anti-autoritair
- Afbrekingen aan het einde van een regel
- Bepaalde afleidingen: ex-partner, oud-leerling
De en-dash gebruik je voor:
- Een bereik: pagina 12–18, januari–maart, 1980–2000
- Een route of relatie: de trein Amsterdam–Utrecht, de match Ajax–Feyenoord
- Een gedachtestreepje bij een wending of toevoeging: Hij wilde eigenlijk naar buiten – maar het begon te regenen.
Let op: bij die laatste toepassing zet je spaties om het streepje heen. Zo wordt duidelijk dat het een gedachtestreepje is en geen koppelteken of bereik.
De em-dash wordt in het Nederlands zelden gebruikt. Als je hem toch inzet, doe het dan om een sterke onderbreking te markeren. Bijvoorbeeld: Hij wist het zeker—dit was zijn laatste kans. Maar je komt er meestal prima mee weg om hier gewoon een dubbele punt of komma te gebruiken.
Veelgemaakte fouten
Nu je weet hoe het hoort, wordt het makkelijker om te zien waar het misgaat. Hier een paar voorbeelden.
AI-achtige stijl: Ik wilde vanavond koken – het was tenslotte een mooie avond.
Hier wordt de dash gebruikt om twee zinnen te verbinden die eigenlijk gewoon met een komma of want aan elkaar horen.
Natuurlijker: Ik wilde vanavond koken, want het was een mooie avond.
Of als je echt een wending wilt: Ik wilde vanavond koken – maar toen bleek de oven kapot.
Zie je het verschil? In het tweede geval komt er iets onverwachts. De dash markeert die omslag. In het eerste voorbeeld is er geen wending, alleen een verklaring. Daar past een komma beter.
Nog een voorbeeld:
AI-stijl: De nieuwe regeling geldt voor alle werknemers – inclusief stagiairs en freelancers.
Natuurlijker: De nieuwe regeling geldt voor alle werknemers, inclusief stagiairs en freelancers.
Of met een dubbele punt: De nieuwe regeling geldt voor alle werknemers: stagiairs, freelancers én vaste krachten.
Wat te doen als je met AI werkt
Als je teksten schrijft of redigeert die met behulp van AI tot stand zijn gekomen, let dan op het volgende.
Lees de tekst hardop. Vaak voel je bij het voorlezen al aan waar een dash niet lekker loopt. Als je bij een streepje moet pauzeren terwijl dat eigenlijk niet nodig is, kan een komma of dubbele punt beter passen.
Tel de streepjes. Als je meer dan twee of drie dashes in een alinea hebt staan, is de kans groot dat er een paar weg kunnen. Variatie in leestekens maakt een tekst levendiger.
Vraag jezelf af: is er een wending? De dash hoort bij iets onverwachts, een omslag, een onderbreking. Als de zin gewoon doorloopt zonder echte verrassing, hoef je geen dash te gebruiken.
Ken je publiek. In een informele blog of column mag je wat speelser zijn met leestekens. In zakelijke of academische teksten is het beter om terughoudend te zijn. Daar worden dashes soms als onprofessioneel gezien.
Tot slot
Die streepjes die AI zo graag gebruikt zijn niet per se fout. In sommige gevallen werken ze prima. Maar omdat AI-modellen grotendeels op Engelstalige teksten zijn getraind, nemen ze een stijl over die in het Nederlands niet helemaal gangbaar is.
Als je bewust met leestekens omgaat, maak je je teksten niet alleen grammaticaal sterker, maar ook aangenamer om te lezen. Je laat zien dat je hebt nagedacht over ritme, structuur en toon.
Dus de volgende keer dat je een tekst nakijkt: kijk eens extra naar die streepjes. Horen ze er echt? Of kan een simpele komma het werk net zo goed doen? Vaak is het antwoord verrassend eenvoudig.